موالى و غلامان : اعراب فاتح از خراسان و تمام كشورهاى مفتوحه ، اسيران جنگى را بطور موالى خود مىبردند ، كه نسبت اين غلامان هم به همان خاندانهاى عربى مىشد ، و چنانچه در آغاز فصل سوم اين كتاب شرح داديم ، اين موالى در جامعه و دربار عربى آنقدر نفوذ كردند ، كه ثقافت عربى خاص دورهء اموى را به فرهنگ ممزوج عربى و عجمى عصر عباسيان تبديل نمودند ، و در دربار و جامعه يك فرقهء خاص و مهمى شدند . و امور دربار و فرهنگ و بازرگانى و پيشه‌ورى و كشاورزى و حتى دفتر و ديوان حكومت را به كف گرفتند ، و مقدمات ظهور جنبش‌هاى ملى را فراهم آوردند . موالى در آغاز قرن دوم هجرى ، در دربار عربى و كشورهاى خلافت و مخصوصا در خراسان فراوان بودند ، و ايشان به سبب محشورى با فاتحان عرب ، به امور اداره و كشوردارى آشنايى يافته بودند ، و موفق‌ترين طايفه‌ييكه بين حاكمان و محكومان قرار داشته و ميانجىگرى ميكردند همين موالىاند . مردم خراسان از زمان قديم مدنى و نرم‌خو بودند و به امور معيشت آشنايى داشتند ، حسن چهره و زيبايى اندام و سيماى مليح جوانان و دختران ايشان ، فاتحان عربى را فريفتهء خويش ساخته بودند ، و بنابرين هر يكى اسيران جنگى را بطور موالى گرفتند ، و يا ايشانرا در بازارهاى عربى ميفروختند . بقول مورخان عدد موالى و غلامان جنگى فاتحان عربى به هزاران هزار ميرسيد ، و هر امير اموى چون حركت كردى در ركابش تا هزار نفر غلام دويدندى . و رافع بن هرثمه والى خراسان چهار هزار غلام خراسانى داشت « 1 » . در اوايل عصر عباسى خراسان و مخصوصا سمرقند ، فروشگاه مهم غلامان زيبا ، و گلروى تركى بود ، و يعقوبى از جعفر خشكى روايت كند : كه در عصر مامون او را به سمرقند فرستاده بودند ، تا غلامان توركى را بخرد ، و او در حدود سه هزار غلام خريده بود . « 2 »

--> ( 1 ) - تاريخ تمدن اسلامى 5 / 25 بحوالت ابن اثير 4 / 147 و الاغانى 1 / 37 ( 2 ) - البلدان 22